30 de marzo. Día Internacional das Empregadas do Fogar

30 de marzo. Día Internacional das Empregadas do Fogar

A Asemblea Xeral das Nacións Unidas (ONU) declarou en 1988 o 30 de marzo como o día internacional das traballadoras do fogar. Esta data conmemorativa busca visibilizar, revalorizar e reivindicar os dereitos laborais do sector doméstico, que enfronta altos niveis de precariedade, invisibilidade e risco de abusos.

Datos INE. Período 2025T4
Segundo datos da Enquisa de Poboación Activa (EPA), elaborada polo Instituto Nacional de Estatística, en España traballan aproximadamente 550.000 persoas no emprego doméstico. Delas, unhas 370.000 están dadas de alta no Sistema Especial de Empregadas do Fogar. Isto implica que entre un 30 % e un 35 % do emprego doméstico está en situación irregular.
O sector está moi feminizado (95-97 % mulleres), a maioría ten máis de 45 anos (60 %) e aproximadamente un terzo son traballadoras estranxeiras. Ademais, é un sector con alta informalidade e salarios por debaixo da media.
En canto á ocupación, os datos exactos varían segundo a fonte (EPA, Seguridade Social ou estimacións sindicais), porque moito traballo doméstico non está declarado. Aproximadamente, as empregadas do fogar afiliadas representan entre o 1,8 % e o 2 % do total de afiliación en España. Isto implica que a maior parte do emprego doméstico se realiza sen cotización ou na economía mergullada.
Polo tanto, e tendo en conta a taxa de paro feminina actual arredor do 12,5 %, este sector relaciónase moito co paro feminino, porque moitas mulleres entran no servizo doméstico cando teñen dificultades para acceder a outros empregos.

Avances
A Organización Internacional do Traballo (OIT) aprobou en 2011 por primeira vez un convenio (189) no que se recollían os dereitos básicos deste tipo de empregadas en materia de dereito a coñecer os termos de emprego, acceso a prestacións, incluída a cobertura por maternidade, a limitación das horas de traballo, medidas contra o acoso, violencia e abusos, e descanso semanal de polo menos 24 horas consecutivas, así como o pagamento de horas extras.

En España, tras a súa ratificación en 2022, equiparáronse dereitos, eliminando o despedimento por “desistimento” e permitindo o acceso á prestación por desemprego. Impulsouse a necesidade de adecuar a lexislación interna para mellorar a prevención de riscos laborais e a protección fronte ao despedimento.

Igualmente, en España, nos últimos anos producíronse diversos avances en materia laboral, o último a través do Real decreto-lei 16/2022, do 6 de setembro, para a mellora das condicións de traballo e de Seguridade Social das persoas traballadoras ao servizo do fogar.
Este Real decreto recolle entre algunhas das súas medidas máis importantes: a prestación por desemprego para as empregadas do fogar, o dereito a unha indemnización por despedimento, cuxa contía debe ser equivalente ao salario correspondente a doce días por ano de servizo, co límite de seis mensualidades, ou o preaviso en caso de extinción do contrato, como mínimo, de vinte días desde que se lle comunique á persoa traballadora, entre outras circunstancias.

Así mesmo, o Real decreto 893/2024, que entrou en vigor o 12 de setembro de 2024, esixe avaliar os riscos laborais no servizo do fogar familiar. Esta medida supón un paso importante cara á equiparación de dereitos con outros sectores, historicamente negados no traballo doméstico.
Porén, a súa aplicación tamén evidencia que este avance é, en parte, máis formal ca efectivo. A implementación recae en empregadores particulares (familias), o que introduce un problema clave: a dificultade de trasladar obrigas empresariais a un contorno privado. Isto xera tensións entre o cumprimento legal e a capacidade real dos fogares para asumir estas responsabilidades, tanto por descoñecemento como por falta de recursos.

A día de hoxe, aínda non se desenvolveron elementos clave como formación específica, protocolos contra o acoso ou guías técnicas. Isto suxire que a política está incompleta, o que limita o seu impacto real na mellora das condicións laborais.
Isto implica que unha parte importante das traballadoras queda fóra de calquera protección, polo que a medida, aínda sendo positiva, non alcanza a quen máis o precisa.

A igualdade non se decreta: garántese
O problema xa non é a falta de leis, senón a falta de vontade para facelas cumprir. Sen acción real, a dignidade das empregadas do fogar seguirá sendo unha débeda pendente. O emprego doméstico segue sendo un dos exemplos máis claros de desigualdade de xénero estrutural no mercado laboral. Aínda que nos últimos anos se recoñeceron dereitos longamente negados, a realidade demostra que estes avances son, en grande medida, insuficientes mentres a maioría das traballadoras continúe na economía mergullada.

Non abonda con lexislar cando preto do 80 % do sector permanece fóra do sistema. Falar de equiparación de dereitos resulta unha ficción. A falta de control efectivo, a dificultade de aplicar a normativa nos fogares e a ausencia de medidas prácticas converten moitos destes logros en declaracións formais sen impacto real.

Ademais, o carácter profundamente feminizado e precarizado do sector evidencia que non estamos só ante un problema laboral, senón ante unha cuestión de xustiza social e de xénero. O traballo doméstico segue infravalorado porque o realizan maioritariamente mulleres, moitas delas migrantes, en condicións de escasa protección.

Por todo isto, é urxente pasar do recoñecemento simbólico á acción real: aflorar o emprego oculto, reforzar a inspección, facilitar o cumprimento ás familias empregadoras e dignificar social e economicamente este traballo esencial. Sen vontade política e medidas efectivas, a igualdade seguirá sendo unha promesa incumprida.

Asemblea de mulleres do STEG

Organización de Mulleres da Confederación Intersindical